Taşıyıcı doğrulamasında AI'ya güvenilebilir mi?
Evet, taşıyıcı doğrulamasında AI’ya güvenilebilir, yeter ki onu tahmin yürütmeye zorlamayalım: şirket verileri sicillerden gelmeli, taşıyıcının belgeleri de yabancı dildekiler dahil gerçekten kontrol edilmelidir.
Bu sahneyi her nakliye komisyonculuğu şirketi bilir. Cuma öğleden sonra, yükün yola çıkması gerekiyor ve taşıyıcı yeni. Biri taşıyıcının poliçesini ChatGPT’ye yapıştırır ve şunu yazar: “bu firmayı benim için kontrol et”. Kısa süre sonra güzel, düzenli bir yanıt alır. Her şey tutuyor.
İşte sektörde giderek daha yüksek sesle dile getirilen şüpheler burada başlar. Az önce birine gönderdiğimiz belgeye ne oldu? Sohbet robotu lisansın geçerli olduğunu nereden biliyor? Bu yük kaybolursa sigortacıya ne göstereceğiz?
Bunlar iyi sorular. Ancak her AI kullanımıyla değil, belgelerin sıradan bir sohbet robotuna yapıştırılmasıyla ilgilidir. Aradaki fark, kabaca bir tanıdığa “bu firma hakkında bir şey duydun mu?” diye sormak ile sicilden alınmış bir kayıt örneği arasındaki fark gibidir.
Sıradan sohbet robotu ve doğrulama aracı
ChatGPT, Gemini veya Claude gibi bir sohbet robotu, ona yapıştırdığımız içeriğe, daha önce öğrendiklerine ve o anda internette bulduklarına dayanarak yanıt verir. Taşıyıcının lisansı olduğunu yazdığında, bir sicile mi baktığını, rastgele bir sayfaya mı denk geldiğini, yoksa yalnızca kulağa hoş gelen bir cümle mi kurduğunu bilmeyiz. Bir bağlantı verse bile bu bilginin hangi güne ait olduğunu değerlendirmek zordur.
TLSafe’i farklı kurduk, çünkü kendimiz de bir nakliye komisyonculuğu şirketi işletiyoruz ve bir hatanın neye mal olduğunu biliyoruz. Bizde doğrulama birkaç aşamadan ve birkaç kaynaktan oluşur:
- Şirket verilerini ve KDV durumunu sistem 27 AB ülkesindeki sicillerden ve kurumlardan alır, AI bunları belirlemez.
- AI taşıyıcının belgelerini doğrular: taşıma lisansı, sorumluluk sigortası (CMR Insurance) ve prim ödeme belgesi.
- Hesaplama, numaraları karşılaştırma ve kurallara göre değerlendirme işini sıradan bir program yapar ve bu program yarın da tam olarak bugünkü gibi yapacaktır.
Yani AI firmanın güvenilir olup olmadığını değerlendirmez. Belgelerden bilgi toplar: poliçenin ne zamana kadar geçerli olduğu, kimin adına düzenlendiği, teminat tutarının ne olduğu. Bunun yeterli olup olmadığı sorusunu ise sistem, sabit kurallara göre yanıtlar.
Süreç burada bitmez. Sistem üç belgedeki bilgileri birbirleriyle ve şirket verileriyle karşılaştırır. Poliçenin doğruladığımız şirketin adına düzenlenip düzenlenmediğini kontrol eder. Ayrıca primin poliçede belirtilen hesaba, poliçeden çıkan tutarda ve sürede ödenip ödenmediğini de kontrol eder.
Belgelerdeki hesap numaralarını Polonya KDV “beyaz listesi” (Polonya’daki KDV mükelleflerinin ve banka hesaplarının resmî listesi) ile karşılaştırır. Soru basittir: taşıyıcının hesabı gerçekten taşıyıcıya, sigortacının hesabı da sigortacıya mı ait? Havale başka bir yere gittiyse, kimin hesabına gittiği görülür.
Bu belgelerin her biri tek başına kusursuz görünebilir. Uyumsuzluk ancak belgeler yan yana konduğunda ortaya çıkar ve elle kontrol sırasında buna genellikle zaman kalmaz.
Taşıyıcı istediğimiz belgeyi mi gönderdi?
Litvanya, Romanya veya Almanya’dan bir taşıyıcı belgeleri kendi dilinde gönderir. Nakliye komisyoncusu sigortacının logosunu, bir tutarı ve bir tarihi görür ve önünde prim ödemesinin teyidi olduğunu varsayar. Oysa bu, sigortacının kestiği bir fatura olabilir, yani primin ödendiğinin değil, ödenmesi gerektiğinin kanıtı. Aynı şekilde poliçe yerine bir teklif ya da genel sigorta şartları da gelebilir.
Hasar durumunda sigortacı böyle bir boşluğa karşı hoşgörülü olmaz. Sipariş dosyasında havale dekontu yerine fatura varsa, poliçenin ödendiğini kontrol ettiğimizi savunmak zordur. Tazminatsız kalınabilir.
Bu yüzden TLSafe en basit soruyla başlar: bu, istediğimiz belge mi? Ödeme teyidi yerine fatura, poliçe yerine teklif gelirse sistem doğrulamayı durdurur ve doğru dosyayı ister. Belgenin dili burada fark etmez.
Sonraki adım içeriktir. AI belgeyi düzenlendiği dilde doğrular ve en önemli hükümleri orijinalin yanında çevirisiyle gösterir. Nakliye komisyoncusunun, teminatın neyi ve hangi tutara kadar kapsadığını görmek için Litvanca bilmesi ya da poliçeden parçaları bir çeviri aracına yapıştırması gerekmez. Orijinal ve çeviri yan yana önündedir, böylece kararıyla neyi onayladığını bilir.
Üzerinde oynanmış poliçeler de olur
Pek kimsenin sormadığı bir konu daha var. Sigortacıların gereklilikleri genellikle belgenin var olup olmadığına ve geçerli olup olmadığına odaklanır. Belgenin üzerinde oynanıp oynanmadığını genellikle sormazlar. Oysa üzerinde oynanmış belgelerle gerçekten karşılaşılır: sonradan eklenmiş bir tarih, düzeltilmiş bir tutar, farklı bir yazı tipiyle üzerine yazılmış bir rakam.
Bu yüzden TLSafe’teki AI her belgede belgenin nasıl göründüğüne de dikkat eder. Üç şey arar:
- değişiklik izleri: sonradan eklenmiş tarihler, değiştirilmiş tutarlar, üzerine yazılmış rakamlar, belgenin geri kalanından farklı yazı tipi veya hizalama,
- işaretler: “KOPYA” veya “ÖRNEK” gibi ibareler ve belgenin taşıyıcıdan alınmış bir belge olmadığını gösteren yük borsası filigranları,
- değerler: aynı belgenin farklı sayfalarında birbiriyle çelişen bilgiler.
Tutar, tarih veya numara yanında bir değişiklik izi OK DEĞİL sonucunu verir ve rapor şüpheye neyin yol açtığını açıklar.
AI’ın her sahteciliği yakalayacağını iddia etmiyoruz. Ancak her belgeye, yalnızca bir şey şüphe uyandırdığında değil, her zaman aynı dikkatle bakar.
Peki AI yanılırsa?
Yanılabilir ve bunu dürüstçe dışlamak mümkün değildir. Bu yüzden sistem, şüphe durumunda tahmin yürütmek yerine duracak şekilde ayarlanmıştır.
Tarama kötüyse ve AI emin değilse, ilgili alan raporda açıkça işaretlenir.
Eksik veri asla OK sonucu vermez.
İyi bir taşıyıcıyı gereksiz yere birkaç dakika bekletmeyi, yükün kaybıyla ya da tazminatın reddiyle sonuçlanacak bir sorunu gözden kaçırmaya tercih ederiz.
Elle yapılan kontrole de dürüstçe bakmak gerekir. Vergi numarasında bir yazım hatası, atlanan bir sicil, yüklenmeyen bir sayfa, bir hafta önce alınmış bir ekran görüntüsü. Aynı gün yirminci taşıyıcıyı kontrol ederken bunlar kaçınılmaz olarak olur. İnsan da yanılır, yalnızca kimse bunu görmez, çünkü elle yapılan kontrol her zaman eksiksiz görünür.
Nakliye komisyoncuları AI’yı zaten kullanıyor, çoğu zaman şirketin haberi olmadan
Bu konuyu atlamak mümkün değil. Litvanca bir poliçeyi kontrol etmesi gereken ve yükü rampada bekleyen bir nakliye komisyoncusu, elinin altında ne varsa ona başvurur. Bu çoğunlukla kişisel hesaptaki ücretsiz ChatGPT, Gemini veya Claude’dur. Oraya poliçeyi, lisansı, bazen taşıyıcıyla tüm yazışmayı yapıştırır.
Şirketin çoğu zaman bundan haberi yoktur. Hangi belgelerin nereye gittiğini de bilmez. Geride hiçbir iz kalmaz ve şirketin bu belgelere bundan sonra ne olacağı üzerinde hiçbir etkisi yoktur.
Tek başına bir yasak burada pek bir şey değiştirmez, çünkü ihtiyaç ortadan kalkmaz. Yabancı dildeki bir belgenin yine anlaşılması gerekecek ve zaman yine yetmeyecek. Çalışanlara şirketin kendisinin seçtiği bir araç vermek daha akılcıdır. O zaman belgeleri kimin, hangi kurallarla işlediği bellidir, çünkü bunları kullanım koşulları ve gizlilik politikası açıklar. Ve her doğrulama, birinin kişisel hesabındaki bir sohbeti değil, şirkette kalan bir raporu geride bırakır.
Hasar durumunda geriye ne kalır?
Yük yerine ulaştığı sürece kimse taşıyıcının nasıl kontrol edildiğini sormaz. Sorular hasarla başlar. Sohbet robotuyla yapılan bir konuşmanın ekran görüntüsü o zaman pek işe yaramaz, çünkü üzerinde neyin, ne zaman ve hangi kurallara göre kontrol edildiği görünmez.
TLSafe’te yapılan doğrulamanın ardından, kontrolün tarih ve saatini ve beş alandaki sonucu içeren bir PDF rapor kalır: şirket verileri, KDV durumu, taşıma lisansı, sorumluluk sigortası (CMR Insurance) ve prim ödeme belgesi. Alt bilgide AI talimatlarının, değerlendirme kurallarının ve sistemin sürümleri yer alır. Bir anlaşmazlık çıkarsa, sonucun hangi kurallara göre oluştuğu gösterilebilir.
Raporu sipariş dosyasına koyarız. Raporun sigortacıya karşı her talepte belirleyici olacağını garanti etmiyoruz, çünkü bu, poliçe şartlarına ve hasarın koşullarına bağlıdır. Buna karşılık o anda sorulan ilk soruya yanıt verir: neyin ve ne zaman kontrol edildiği.
Bir aracı değerlendirirken sorulacak altı soru
AI’ın “yardımcı olduğunu” mu yoksa “doğruladığını” mı söylediğimizin önemi yok. Önemli olan, sonucun neye dayandığının bilinip bilinmediğidir. Bizimki dahil herhangi bir araca güvenmeden önce şunları sor:
- Şirket verilerini kim belirliyor: bunları sicillerden ve kurumlardan alan bir sistem mi, yoksa bir yanıt kurgulayan AI mı?
- Araç, taşıyıcının istediğimiz belge yerine başka bir belge gönderdiğini fark eder mi?
- Yabancı dildeki bir belgeyle başa çıkabiliyor ve çeviriyi orijinalin yanında gösteriyor mu?
- Belgeleri birbirleriyle karşılaştırıyor ve değişiklik izlerine dikkat ediyor mu?
- Bir şey teyit edilemediğinde ne oluyor ve doğrulamadan sonra sipariş dosyasında ne kalıyor?
- Bu aracı şirket mi seçti, yoksa her nakliye komisyoncusu kendi aracını mı kullanıyor?
Nihai kararı insan verir. OK ya da OK DEĞİL sonucu, sicillere ve belgelere dayanan bir yönlendirmedir, kesin bir yargı değil. Nakliye komisyoncusu taşıyıcıyı, yükü ve müşteriyi tanır. Poliçedeki bir ifade şüphe uyandırdığında da sigortacıyı arar.
AI onun yerine karar vermez. Verileri yeniden yazma, çevirme ve karşılaştırma işini, yani işin hata yapmanın en kolay olduğu kısmını onun üzerinden alır.